Badania okresowe i profilaktyczne dorosłych
PROFILAKTYKA, zwana też prewencją, należy do bardzo rozbudowanych dziedzin medycyny. Badania profilaktyczne, inaczej przesiewowe (screeningowe), przeprowadza się w celu jak najwcześniejszego wykrycia ewentualnych objawów danej choroby. Celem profilaktyki jest podjęcie szybkich i skutecznych działań przywracających zdrowie, ma ona również na celu zahamowanie postępu lub powikłań już istniejącej choroby.
Badanie krwi dostarcza informacji nie tylko o czynności układu krwiotwórczego, ale także o pracy wielu innych narządów (np. wątroby, nerek, gruczołów dokrewnych). Do badań profilaktycznych należą:
- badania okresowe dla oceny zdrowia pacjenta (obowiązujące wszystkie osoby pracujące zawodowo),
- badania przesiewowe (np. badanie stężenia cholesterolu całkowitego w osoczu krwi, cholesterolu w poszczególnych frakcjach lipoproteinowych i triglicerydów dla ustalenia zagrożenia miażdżycą naczyń).
Niektóre badania krwi (głównie morfologia) należą do podstawowych badań dodatkowych, wykonywanych przy ocenie zdrowia pacjenta.
Wykonywana okresowo morfologia krwi może pozwolić na wcześniejsze wykrycie wielu różnych chorób, a wykonywana przy występowaniu objawów może potwierdzić lub naprowadzić lekarza na właściwą diagnozę. Dzięki morfologii krwi można oczywiście wykryć szereg chorób krwi. Jej wykonanie jest niezbędne do diagnozy niedokrwistości (czyli anemii), pozwala także na wstępne stwierdzenie możliwych jej przyczyn. Przykładowo, jeżeli w morfologii pacjentki z anemią, wielkość krwinki jest poniżej normy (MCV obniżone) można podejrzewać anemię z niedoboru żelaza.
Aby dokładniej ocenić pracę większości narządów ciała należy wykonać dodatkowe badania biochemiczne krwi. Oznaczając poziomy enzymów, tłuszczów, cukrów, markerów nowotworowych, hormonów czy białek, lekarz jest w stanie dokładnie zdiagnozować chorobę i dobrać odpowiednią terapię. Zwykle zleca się określone grupy badań, tak zwane profile, wśród których wyróżnia się:
- Nerkowy
sód, potas, kreatyninai mocznik
- Wątrobowy
transaminazy alaninowa i asparaginowa, GGTP, fosfataza alkaliczna, bilirubina, albuminy
- Kostny
białko całkowite, albumina, wapń, fosfor, fosfataza alkaliczna
- Sercowy
transaminazy alaninowa i asparaginowa, kinaza kreatyninowa, dehydrogenaza mleczanowa, potas
- Lipidowy
cholesterol całkowity, cholesterol HDL, LDL, trójglicerydy
- Tarczycowy
TSH, FT 4, FT 3
- Kontrolny
sód, potas, chlorki, mocznik, kreatynina, bilirubina, transaminazy, fosfataza alkaliczna, albumina, białko całkowite, wapń, fosfor, kwas moczowy
Dodatkowymi badaniami pozwalającymi na właściwą ocenę stanu zdrowia mogą być:
- badania markerów nowotworowych pozwalające określić istnienie pewnych białek, które pojawiają się w większych stężeniach w przypadku niektórych nowotworów. Podwyższony poziom nie zawsze jednak świadczy o chorobie nowotworowej i na odwrót – niski poziom markeru nie oznacza braku choroby. Przykładowe markery to: antygen specyficzny gruczołu krokowego (PSA), antygen rakowo - płodowy (CEA), białko płodowe alfa (AFP);
- badania układu krzepnięcia krwi (czasy krwawienia i krzepnięcia, fibrynogen) pozwalające określić czynność płytek krwi;
- badania na obecność specyficznych przeciwciał (przeciwko antygenom wirusów, bakterii, alergenom). Ich obecność może świadczyć o nosicielstwie, chorobie czy alergii;
- badania na stężenie hormonów, głównie przysadki mózgowej (np.: hormon tyreotropowy – TSH, prolaktyna, hormon folikulotropowy – FSH, hormon luteinizujący – LH), a także obwodowych gruczołów dokrewnych tarczycy (T4), przytarczyc (parathormon – PTH), gonad (np. estradiol, progesteron, testosteron), nadnerczy (np. kortizol). Oznaczenie poziomu hormonów pozwala na wykrycie zaburzeń w obrębie tych gruczołów;
- badania na stężenie leków, np.: przeciwdrgawkowych, antybiotyków aminoglikozydowych, przeciwarytmicznych, glikozydów nasercowych, leków cytostatycznych, teofiliny;
- badania na stężenie związków chemicznych, które gromadzą się we krwi w wyniku wrodzonych zaburzeń metabolicznych (np. fenyloalanina w fenyloketonurii, galaktoza w galaktozemii);
- badania na stężenia innych substancji (np. witaminy).